De mythe van de leerkuil

Met enige regelmaat kom ik ‘de leerkuil’ tegen. Het idee daarachter is denk ik, dat het niet erg is als je iets niet direct snapt en/of kunt toepassen. De moraal is dat je iets pas geleerd hebt als je er eerst helemaal niets meer van gesnapt hebt. Vanaf dat punt sta je namelijk pas open voor het echte leren en als je dan doorzet, kom je bij het succes van het begrijpen.

Ik heb er altijd moeite mee gehad. Ergens wist ik dat het niet kon kloppen maar het hoe en wat drong niet tot mij door. Misschien een leerkuil van mij? Zelf denk ik van niet want voor mij was het afstotend. Irritant om er uberhaupt over na te denken. Het klopte zo niet.

Maar ik kom het steeds weer tegen, andere irritante zaken verdwijnen, deze blijft terugkomen. En dan moet ik er wel wat mee en ga ik het eens uit elkaar trekken. In detail bekijken en er een column over schrijven.

Volgens mij is de diepte van die kuil sterk afhankelijk van de kwaliteit van uitleggen, het les geven. Hoe slechter de uitleg hoe dieper de kuil is of wordt. Daarnaast lijkt het er op dat die kuil doorlopen móet worden om iets te leren. Zonder vastlopen weet je het (nog) niet helemaal en niet correct, wat de lesstof is of inhoudt. Je moet eigenlijk elk eigen idee opgeven om met een geheel schone lei de lesstof op te nemen en je eigen maken. Pas dan is het goed.

Aan de andere kant van de situatie heb je de leerkracht. Diens niveau en kwaliteit van functioneren en eigenwaarde wordt, ook, bepaald door de diepte van de kuil. Want stel, je legt wat uit als docent en halverwege neemt de leerling de uitleg over en maakt het af. Dan heeft jouw aanwezigheid geen zin gehad. Je bent overbodig gebleken. Wat kun je nog toevoegen? Je kunt dan twee dingen doen. Dit accepteren en verder gaan maar heb je dat als leerkracht ook al voorbereid? En is de klas er ook klaar voor? En je kunt de kuil maken door verwarring te scheppen in het hoofd van de leerling. Onder de noemer van uittesten of het echt wel gesnapt wordt, kun je zaken omdraaien, de lesstof in een grappige setting plaatsen die niet klopt maar wel leuk is volgens jou. Je kunt zelfs het tempo bovenmenselijk opvoeren om toch maar die verwarring te krijgen die zo nodig is voor een ‘goed leerproces’. Jij bent tenslotte verantwoordelijk voor een goed leerproces bij elke leerling. En je bent verantwoordelijk voor de klas.

Het zal ongetwijfeld wel eens opgaan dat je eerst je eigen ideeën moet wegdoen om vervolgens via een moeizaam proces te komen tot begrip. Ik kan me dat best voorstellen. Maar ik kan het me niet voorstellen dat dit hét leerproces is en dat dit de enige goede wijze van leren is. Heel veel zaken zijn zo logisch dat het niet anders kan dan dat het is, zoals het is. Daarvoor hoef je absoluut niet door een leerkuil, een rechte lijn zou de norm moeten zijn.

Maar in de huidige situatie van het onderwijs hebben we de leerkuil nodig. Leerkrachten kunnen niet zonder want ze kunnen niet inboeten op hun ‘kracht om te laten leren’. Het is ook ingepland en tijd over maakt alles rommelig. Het leerproces is niet afhankelijk van de leerling, die ondergaat het. Het leerproces is micromanagement van de leerkracht en dan is de leerkuil een handig instrument om het leerproces in eigen hand te hebben en te houden. Of de leerling daar geen nood aan heeft is nooit de vraag. Of de klas er geen nood aan heeft wordt soms bekend maar geeft weer meer problemen voor de leerkracht en de klas. Het ritme is er uit.

‘Leren leren’ is een equivalent van de leerkuil. Dezelfde processen spelen een rol en de leerling als persoon, doet nooit ter zake. De leerling is een leeg vat en als het niet leeg is maken we het wel leeg. Alles om ‘een goed leerproces’ te verkrijgen ongeacht de leerling.

De mythe van de leerkuil is verbonden aan de systematiek van het reguliere onderwijs. De één kan niet zonder de ander. Evenals zoveel andere ‘waarheden’ in het onderwijs die kloppen zolang het onderwijs blijft wat het is: een groepsproces van leren.

Het kan anders en stukken beter. En zonder ‘leren leren’, de leerkuil en andere nonsense. Maar dan moet de leerling weer kind worden en de ruimte krijgen om te groeien. In een goede omgeving waar het kind de maat slaat en geïnspireerd wordt, zich te ontwikkelen vanuit diens eigenheid. Zal ik dat nog meemaken?

Willem Wind.

10 gedachten over “De mythe van de leerkuil”

  1. Wat een complete onzin dit artikel. Deze hoogbegaafde meneer heeft er niets van begrepen. Gesuggereerd wordt dat een leerkracht voor de klas zou gaan staan met het idee om de leerlingen eerst compleet in verwarring te brengen, om vervolgens die arme verwarde hoofdjes weer vol te stampen met kennis. De Leerkuil als ‘handig instrument om het leerproces in eigen hand te houden’. Maar, mijn beste Willem, de Leerkuil is geen onderwijsinstrument, maar een visuele weergave van wat er in je brein vaak gebeurt als je leert. Als kinderen leren lopen of fietsen, zullen de meesten vaak vallen. Kinderen die leren lezen of rekenen, zullen eerst vaak fouten maken. Voor die leerlingen is de leerkuil bedoeld, als visualisatie dat al het leren, niet alleen het schoolse leren, vaak gaat met vallen en opstaan, en als motivatie om door te zetten als het even moeilijk is.
    Nu krijg ik het vermoeden uit dit artikel dat jij het arrogante jongetje was die het halverwege de les wel even van de leerkracht overnam en ‘het afmaakte’. Goh wat zullen ze blij geweest zijn met jou! Ik betwijfel alleen of de rest van de klas die andere helft van de uitleg wel kon volgen, gezien jouw duidelijke onbegrip van het feit dat niet iedereen hoogbegaafd is dus jouw ongetwijfeld briljante uitleg kan volgen.
    Uit dit hele verhaal spreekt een enorme frustratie, die ik me kan voorstellen, maar die jij afreageert door leerkrachten compleet belachelijk te maken. Alsof ze zelf die Leerkuil bedacht hebben om te zorgen dat leerlingen van hun afhankelijk blijven om te leren.
    En dan het ‘leren leren’ dat niet uit zou gaan van het kind. Als lerenlerencoach kan ik je vertellen dat er júist naar de leerling gekeken wordt, om te kijken wat er voor déze leerling werkt. En ja, ik heb ook hoogbegaafden begeleid om te leren leren, omdat zíj juist degenen zijn die dreigen af te haken als ze de leerstof niet gelijk begrijpen. Omdat ze namelijk nooit geleerd hebben wat het is dat leren met vallen en opstaan gaat, en dat als je geen fouten maakt, dat je dan niet aan het leren bent. Ik heb genoeg leerlingen gezien die van VWO via HAVO naar VMBO afgleden, en door mijn coaching heb ik er gelukkig ook een aantal voor behoed.
    Ik heb nu al medelijden met de leerlingen die, god verhoede het, op jouw nieuwe school gaan starten.

  2. Bij de hier getoonde leerkuil ontbreekt het belangrijkste, namelijk het konijntje: als je over de kuil heen kunt springen, ben je waarschijnlijk niet aan het leren. De leerkuil gaat voor mij over het uitbreiden van je comfort zone. Vooral voor hoogbegaafden is de leerkuil van wezenlijk belang, want zij zijn meestal heel behendige konijntjes, die snel verder willen, maar daardoor slechts oppervlakkig kennis eigen maken.

    1. Vanuit een intellectuele beperktheid kun je een konijn zien. Ik zie een hoogbegaafde die zich moet aanpassen om geaccepteerd te worden als kundig op een onderwerp.

    2. Zoals ik het begrijp, heeft de leerkuil niets met leerkrachten of zich aanpassen te maken, maar met een innerlijk proces. Namelijk: leren doorzetten als je iets niet meteen weet. De meeste mensen oefenen dat hun hele leven, omdat ze niet zomaar automatisch ergens de oplossing van zien, zij moeten er voor werken (over nadenken). Bij veel hoogbegaafden openbaart een mogelijke oplossing (of meerdere mogelijkheden) zich zo snel, dat ze niet hoeven nadenken of oefenen in trial and error. Wat ze bedenken klopt meestal meteen. Als ze dan een keer een probleem tegenkomen waarbij dat niet geldt, hebben sommigen de neiging om het op te geven onder het mom van “het zal wel niet mogelijk zijn” of “ik kan dit niet”. Het oefenen in fouten maken en het dan toch opnieuw blijven proberen tot het lukt, is iets waar veel hoogbegaafden moeite mee hebben of beter gezegd: minder getraind in zijn. Simpelweg omdat ze het veel minder vaak tegenkomen. Pas als je voldoende uitdaging krijgt, kom je dat tegen. En veel hb-kinderen die ineens met uitdaging worden geconfronteerd schieten in een fixed mindset, omdat ze niet hebben geleerd met de leerkuil om te gaan. Het toverwoord is “nog”: ik kan / weet dit NOG niet. En als ze situaties tegenkomen waarin ze dat handige konijntje zijn dat ergens overheen springt (lees: meteen de oplossing ziet) dan was dat blijkbaar te makkelijk voor ze. Dat wil niet perse zeggen dat ze dan niets nieuws geleerd hebben, maar wel dat ze er geen moeite voor moesten doen.

  3. Beste Willem,
    Dank voor je blog. Zou je mij bronvermelding kunnen geven, zodat ik
    jouw onderbouwing, als bewijs dat het een mythe is, ook kan bestuderen? Ik wil graag meer in de leerkuil duiken…

    1. Beste Bart, Er gaan enkele variatie de ronde van de leerkuil. Ik heb een plaatje gekozen ter illustratie. Via Google vind je diverse soorten en maten waarbij eentje zeg maar het origineel is. Veel succes en plezier met de duik hierin! 🙂

    1. Inderdaad zeg Marieke, wat een verschil met het origineel! Dit is weer eens een goede illustratie van hoe het vaak gaat in onderwijsland: er is een idee, een paar mensen verdiepen zich er in, vormen het om en anderen nemen dat dan ‘klakkeloos’ over…

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.